
جملهی اول یک داستان باید کارهای بسیاری انجام دهد تا خواننده را به دام بیندازد. لیز نوجنت، رماننویس، از ده جملهی شروع محبوبش در آثار داستانی میگوید.
یک جملهی شروع خوب همیشه ضروری نیست. مگر کسی بعد از خواندن یک جمله، کتاب را کنار میگذارد؟ اما چنین جملهای میتواند در شکلدادن به انتظارات خواننده از سبک و شخصیتپردازی داستانی که در ادامه میخواند، بسیار موثر باشد. جلد کتاب ممکن است ژانر کلی آن را مشخص کند، اما جملهی اول میتواند زیرژانر آن را تعریف کند.
جملهی آغازین ممکن است لحن، شخصیت، مکان، دورهی تاریخی یا فصل وقوع داستان را معرفی کند. همچنین میتواند خواننده را به جهان داستانی پیش رو بکشاند، او را وارد ذهن شخصیت اصلی کند یا به واقعیتی جایگزین ببرد. وقتی کتابی را باز میکنیم، آمادهایم سفری را آغاز کنیم. جملهی اول باید مثل شلیک تپانچهی شروع مسابقه، ما را به حرکت وادارد.
براساس تجربهی من، یک شروع درخشان علاوه بر این، سوالاتی را هم در ذهن خواننده ایجاد میکند که لازم است پاسخ داده شوند: چه کسی؟ چرا؟ چگونه؟ یا حتی: «این دیگر چه وضعی است؟»
در آثار خودم، دوست دارم داستان را از پیامدهای یک اتفاق مهم آغاز کنم. روایتهای من اولشخصاند و واکنش شخصیت اصلی به آن اتفاق باید تصویر روشنی از شخصیتی که با او روبهرو هستیم، به خواننده بدهد. برای روشنتر شدن منظورم، ده نمونه از جملات شروع محبوبم در آثار نویسندگان دیگر را انتخاب کردهام.
«شراب صبحانه» از مجموعهداستان قلمروهای کوچک، نوشتهی کوین بری
«میگویند برای سرپا نگه داشتن یک بار کوچک در شهری دورافتاده، فقط سه الکلی لازم است. و من و پسرعمویم، توماس، هر کاری از دستمان برمیآمد انجام میدادیم، اما هنوز یک نفر کم داشتیم و این روزهای دشواری برای آقای کلیهر، صاحب بار نورث استار در خیابان پیرس، بود.»
در همین یک جمله، جهانی کامل و سه شخصیت متمایز خلق شدهاند. راوی میداند که خودش الکلی است، اما آیا توماس هم از این موضوع خبر دارد؟ آیا خودش میداند که الکلی است؟ آقای کلیهر بیچاره قرار است از کجا سومین الکلی را پیدا کند تا درِ بارش را باز نگه دارد؟
اینکه یک بار کوچک در شهری دورافتاده برای ادامهی حیات به الکلیها وابسته باشد، تصویری از مکانی غمانگیز و درمانده میسازد. چه شروع فوقالعادهای برای یک داستان! قول میدهم ادامهی داستان هم ناامیدتان نکند.
تسخیر عمارت هیل، نوشتهی شرلی جکسون
«هیچ موجود زندهای نمیتواند برای مدتی طولانی در شرایط واقعیت مطلق به حیات خود ادامه دهد. حتی گفته میشود که چکاوکها و زنجرهها نیز، به باور برخی، رویا میبینند.»
این جملهی بینقص، بیدرنگ ما را به جهانی سرشار از تردید و عدم قطعیت میکشاند. در این جهان، واقعیت میتواند برای همهی موجودات زنده تحملناپذیر شود و از همین رو، رویا بهعنوان جایگزینی ممکن مطرح میشود.
اما همانطور که همه میدانیم، رویاها میتوانند به کابوس تبدیل شوند. حتی تصور اینکه حشرهای ممکن است چه رویایی ببیند، لرزه بر اندام میاندازد.
موجودات زنده شامل انسانها هم میشوند. چه وحشتها یا خیالپردازیهایی در انتظار آنهاست؟ آنها نمیتوانند برای مدت زیادی واقعیت را تحمل کنند. پس سوالی شکل میگیرد که باید به آن پاسخ داده شود: آیا زندگیها به پایان خواهند رسید یا ساکنان این جهان ناچار میشوند به توهماتی کابوسوار پناه ببرند؟
پسر قصاب، نوشتهی پاتریک مککیب
«وقتی پسربچهای بودم، بیست یا سی یا چهل سال پیش، در شهر کوچکی زندگی میکردم که همه به خاطر کاری که با خانم نوجنت کرده بودم، دنبال من بودند.»
این شخصیت از همان ابتدا خودش را بهعنوان آدمی «دیوانه» معرفی میکند. حتی نمیداند چند دهه از عمرش گذشته است. آخر چه کاری ممکن است با زنی احتمالاً مسنتر و متأهل کرده باشد که تمام مردم شهر را علیه خودش شورانده است؟
او بیپرده اعتراف میکند که آن کار را انجام داده است. شاید حافظهاش چندان قابل اعتماد نباشد، اما حرفش را باور میکنیم. از طرفی، چون این اتفاق زمانی افتاده که او پسربچه بوده، با او احساس همدلی میکنیم.
اما وقتی بفهمیم دقیقاً چه کرده است، آیا هنوز هم طرف او خواهیم بود؟
این اولین کتابی بود که یکنفس خواندم. چرا که مشتاق بودم زودتر به پاسخ تکاندهندهی این معما برسم.
عطر، نوشتهی پاتریک زوسکیند
«در قرن هجدهم، در فرانسه مردی زندگی میکرد که یکی از بااستعدادترین و در عین حال نفرتانگیزترین شخصیتهای روزگار خود بود.»
فرانسهی آن دوران، آنطور که در گالریهای هنری به تصویر کشیده شده، سرزمین زنان برهنه، اشرافزادگان ابریشمپوش با کلاهگیسهای پودرزده و مناظر روستایی زندگی دهقانان بوده است.
مهمترین کتابهای آن قرن نیز آثاری چون رمان روابط خطرناک بودند که دوران انحطاط و افراط را به تصویر میکشیدند. دورانی که فرانسه برای لحظهای از قیدوبندهای خود رها شده بود. و نیز کاندید، اثری تلخ، هجوآمیز، کفرآمیز و شورشطلبانه.
در چنین دورهای، مردی ظهور میکند که هم نابغه است و هم نفرتانگیز.
اینجا با دو سوال روبهرو هستیم: استعداد خارقالعادهی او چیست و، هیجانانگیزتر از آن، چه چیز نفرتانگیزی در وجودش نهفته است؟
پاسخها به زنان برهنه هم مربوط میشوند، اما نه به شکلی که بتوانید حتی تصورش را بکنید.
بهشت، نوشتهی تونی موریسون
«اول از همه، به دختر سفیدپوست شلیک میکنند.»
احتمالا تکاندهندهترین جمله در میان همهی این نمونههاست. این شروع با عنوان کتاب در تضاد است. چراکه هر جا که داستان در آن اتفاق میافتد، بههیچوجه شبیه بهشت نیست.
کسی دارد دخترها را به گلوله میبندد و ترتیب کشتنشان را بر اساس رنگ پوستشان تعیین میکند. چند دختر دیگر در پی آن خواهند آمد؟ چه کسی شلیک میکند و چرا؟ آیا این اتفاق در جامعهای که قرار است واردش شویم امری عادی است یا با فاجعهای استثنایی روبهرو هستیم؟
تونی موریسون در شش کلمه، خواننده را به دام میاندازد.
هایفایر، نوشتهی اون کالفر
«ورن به انسانها اعتماد نداشت. خلاصهی کلام همین بود.»
کالفر که بیشتر به خاطر مجموعهی کودک و نوجوان آرتمیس فاول شناخته میشود، با هایفایر نخستین رمان فانتزی بزرگسالان خود را نوشت. ژانری که من به دلیل کوتهبینی معمولاً از آن دوری میکردم.
اما همین جملهی اول فوراً مرا جذب کرد.
ورن، همانطور که بعدتر میفهمیم، یک اژدهاست. آخرین بازماندهی گونهی خودش و موجودی است بهشدت بیزار از انسانها.
جملهی شروع نشان میدهد که ما انسانها او را ناامید کردهایم. این موضوع قطعی است. پس چرا باید در ادامهی داستان اصلاً بخواهد با ما سروکاری داشته باشد؟
برای یافتن پاسخ، ناچار شدم خواندن این روایت سرگرمکننده و متفاوت از یک موجود جامعهگریز را ادامه بدهم.
اشکهای تیغدار، نوشتهی اس. ای. کازبی
«آیک سعی کرد به خاطر بیاورد آیا هرگز پیش آمده که سر و کلهی مردانی با نشانهای رسمی، آن هم صبح زود، پشت در خانهاش پیدا شود و حاصلش چیزی باشد جز اندوه و مصیبت. اما هرچه به ذهنش فشار آورد، چیزی به خاطر نیاورد.»
روشن است که شخصیت اصلی کازبی، آیک، رنجهای زیادی را از سر گذرانده و سابقهای هم در سمت نادرست قانون دارد.
آیک با همین جمله همدلی ما را برمیانگیزد. مردانی با نشان پلیس از دوران کودکی به خانهاش آمدهاند. چه شیوهی هوشمندانهای برای نشان دادن اینکه آیک شخصیتی معیوب و در عین حال خسته و فرسوده است.
حالا میخواهیم بدانیم قرار است چه اتفاقی بیفتد و منشأ این همه بدبختی چیست.
عزیزِترین من، نوشتهی گابریل تلنت
«خانهی قدیمی بر تپهای جا خوش کرده، با رنگ سفید پوستهپوستهشده، پنجرههای پیشآمده و نردههای چوبی ظریف و تراشخوردهای که رزهای رونده و بلوط سمی در میانشان ریشه دواندهاند.»
فرسودگی، غفلت، مسمومیت و تهدید. همهی این ویژگیها در همان جملهی اول به ما منتقل میشوند و نشان میدهند که با داستانی شاد و مفرح روبهرو نخواهیم بود.
و واقعاً هم داستانی هولناک در پیش است. اما در دل همین جمله، رزهایی را میبینیم که ظریف و روندهاند. شاید میخواهند از آن خانه بگریزند، اما در میان گیاهان سمی گرفتار شدهاند.
چه آدمهایی در چنین خانهای زندگی میکنند؟
میدانم این حقیقت دارد، نوشتهی والی لمب
«بعدازظهر دوازدهم اکتبر 1990، برادر دوقلوی من، توماس، وارد کتابخانهی عمومی شهر تری ریورز در ایالت کانتیکت شد، به سمت یکی از میزهای مطالعهی انتهای کتابخانه رفت و از خدا خواست قربانیای را که قرار است تقدیم پیشگاهش کند قبول کند.»
بخش اول این جمله به روزی معمولی و مردی معمولی اشاره دارد. اما بخش دوم نشان میدهد که قرار است اتفاقی بسیار مهم رخ دهد.
توماس شخصیتی معمولی نیست. چه کسی کتابخانه را برای انجام یک قربانی انتخاب میکند؟ اگر امروز این جمله را بخوانیم، شاید تصور کنیم توماس قصد دارد یک حملهی انتحاری انجام دهد. اما در سال 1998، زمانی که من برای اولین بار این کتاب را خواندم، چنین فکری به ذهنم نرسید. حتی اگر هم میرسید، باز اشتباه میکردم.
قرار است چه قربانیای انجام شود؟ چرا کتابخانه؟ میان توماس و برادر دوقلویش چه میگذرد؟
در انتظار، نوشتهی ها جین
«هر تابستان، لین کونگ به روستای گوس بازمیگشت تا از زنش، شویـو، طلاق بگیرد.»
این جمله دریچهای به جامعهای میگشاید که در آن طلاق، برخلاف جوامع غربی، ظاهراً به این سادگیها نیست.
خواننده ناچار است از خود بپرسد چرا لین باید برای این کار به روستا بازگردد، از کجا برمیگردد، چرا میخواهد همسرش را طلاق دهد و این ماجرا چند سال است که ادامه دارد.
احساس میکنیم شخصیت اصلی از این سفر سالانه خسته شده، اما همچنان در تصمیمش مصمم است. او به این رهایی نیاز دارد.
از همان ابتدا میفهمیم که عنوان کتاب چقدر هوشمندانه انتخاب شده است.